Yn y Cyfarwyddyd Ymarfer hwn –

golyga ‘y Cynulliad’ Gynulliad Cenedlaethol Cymru

golyga ‘DLlC’ Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998

golyga ‘DGI’ Ddeddf Gogledd Iwerddon 1998

golyga ‘DA’ Ddeddf yr Alban 1998

golyga ‘y Deddfau’ DLlC, DGI a DA

golyga ‘y Pwyllgor Barnwrol’ Bwyllgor Barnwrol y Cyfrin-Gyngor

golyga ‘RhTS’ Reolau Trefn Sifil 1998

golyga ‘RhAT’ Reolau Achosion Teulu 1991

golyga ‘LlAT’ Reolau Llysoedd Achosion Teulu (Deddf Plant 1989) 1991

mae gan ‘mater datganoli’ yr un ystyr ag ym mharagraff 1, atodlen 8 DLlC; paragraff 1, atodlen 10 DGI; a pharagraff 1, atodlen 6 DA

golyga ‘rhybudd mater datganoli’ rybudd bod mater datganoli wedi codi mewn achos

Mae’r Cyfarwyddyd Ymarfer hwn yn ategu’r darpariaethau sy’n delio â materion datganoli yn y Deddfau. Mae’n delio’n benodol â’r sefyllfa os yw mater datganoli’n codi o dan DLlC. Os yw mater datganoli’n codi o dan DGI neu DA dylid addasu’r drefn a osodir yn y Cyfarwyddyd Ymarfer hwn fel y bo’r angen.

Mae atodlen 8 DLlC yn cynnwys darpariaethau’n delio â materion datganoli sy’n deillio o DLlC; mae atodlen 10 DGI yn cynnwys darpariaethau’n delio â materion datganoli’n deillio o DGI; ac mae atodlen 6 DA yn cynnwys darpariaethau’n delio â materion datganoli’n deillio o DA.

Yn gyffredinol bydd mater datganoli’n ymwneud ag a yw corff datganoledig wedi gweithredu neu’n bwriadu gweithredu o fewn ei bwerau (sy’n cynnwys peidio â gweithredu’n anghydnaws â hawliau Confensiwn¹ a deddf Cymuned²) neu wedi methu â chydymffurfio â dyletswydd a osodwyd arno. Dylid cyfeirio at y Deddfau lle caiff ‘mater datganoli’ ei ddiffinio.

O dan yr holl Ddeddfau gall y llys gyfeirio mater datganoli i lys arall fel a ganlyn:

(1)	Gall llys ynadon gyfeirio mater datganoli’n codi o achos sifil neu ddiannod i’r Uchel Lys (paragraffau 6 a 9, atodlen 8 DLlC; paragraffau 15 ac 18, atodlen 10 DGI; a pharagraffau 18 a 21, atodlen 6 DA).

(2)	Gall Llys y Goron gyfeirio mater datganoli’n codi mewn achos diannod i’r Uchel Lys a mater datganoli’n codi mewn achosion ar dditiad i’r Llys Apêl (paragraff 9, atodlen 8 DLlC; paragraff 18, atodlen 10 DGI, paragraff 21, atodlen 6 DA).

(3)	Gall llys sirol, yr Uchel Lys (oni bai bod y mater datganoli wedi ei gyfeirio i’r Uchel Lys)4, a Llys y Goron5 gyfeirio mater datganoli’n codi o achos sifil i’r Llys Apêl (paragraff 7, atodlen 8 DLlC; paragraff 16, atodlen 10 DGI, paragraff 19, atodlen 6 DA).

(4)	Rhaid i dribiwnlys lle nad oes apêl, a gall unrhyw dribiwnlys arall, gyfeirio mater datganoli i’r Llys Apêl (paragraff 8, atodlen 8 DLlC; paragraff 17, atodlen 10 DGI; paragraff 20, atodlen 6 DA).

(5)	Gall y Llys Apêl gyfeirio mater datganoli i’r Pwyllgor Barnwrol, oni bai bod y mater datganoli wedi ei gyfeirio iddo gan lys arall (paragraff 10, atodlen 8 DLlC; paragraff 19, atodlen 10 DGI; paragraff 22, atodlen 6 DA).

(6)	Y Pwyllgor Barnwrol sydd i ddelio ag apêl yn erbyn cyfeirio penderfyniad ar fater datganoli i’r Uchel Lys neu Lys Apêl, gyda chaniatâd y llys perthnasol, neu o fethu â chael caniatâd o’r fath, gyda chaniatâd arbennig y Pwyllgor Barnwrol (paragraff 11, atodlen 8 DLlC; paragraff 20, atodlen 10 DGI; paragraff 23, atodlen 6 DA).

Gall llys gymryd i ystyriaeth dreuliau ychwanegol y mae’r llys yn tybio bod parti wedi eu talu wrth i’r Twrnai Cyffredinol neu’r Cynulliad gymryd rhan wrth benderfynu unrhyw gwestiwn ar gostau (paragraff 35, atodlen 8 DLlC).

Mae Paragraffau 5 i 13 yn berthnasol i achosion yng Nghymru a Lloegr mewn llysoedd ynadon, llysoedd sirol, Llys y Goron, yr Uchel Lys a’r Llys Apêl (Adran Sifil a Throseddol). Mae paragraff 10 hefyd yn berthnasol i ffurf a threfn cyfeirio i Lys Apêl gan dribiwnlys.

Lle y mae parti i unrhyw ffurf o achos am godi mater a all fod yn fater datganoli, boed fel cais (neu ran o gais) i orfodi neu i sefydlu hawl gyfreithiol neu i geisio rhwymedi neu fel amddiffyniad (neu ran o amddiffyniad), bydd darpariaethau’r Cyfarwyddyd Ymarfer hwn yn berthnasol yn ogystal â’r rheolau trefn sy’n berthnasol i’r achos y cwyd y mater ohono.

Gall llys, ohono’i hun, fynnu bod ystyriaeth yn cael ei rhoi i’r cwestiwn a yw mater datganoli’n codi, os yw’r defnyddiau a osodwyd gerbron y llys yn nodi y gall mater o’r fath godi, hyd yn oed os nad yw’r partïon wedi defnyddio’r term ‘mater datganoli’.

Gall y llys roi cyfarwyddiadau y cred eu bod yn addas i gael eglurhad neu wybodaeth ychwanegol i bennu a yw mater datganoli’n codi.

Wrth bennu a yw mater datganoli’n codi, gall y llys, beth bynnag fo haeriad parti i’r llys, benderfynu nad yw mater datganoli’n codi os yw’r haeriad yn ymddangos i’r llys yn wamal neu’n flinderus (paragraff 2 atodlen 8 DLlC).

Os yw’r llys yn penderfynu bod mater datganoli’n codi rhaid iddo ddatgan yn glir ac yn gryno beth yw’r mater datganoli.

Os yw llys yn penderfynu bod mater datganoli’n codi yn yr achos, rhaid iddo orchymyn rhybudd mater datganoli o ran sylwedd yn y ffurflen rhif ‘DI 1’ yn Atodiad 1 i’w rhoi i’r Twrnai Cyffredinol ac i’r Cynulliad oni bai eu bod eisoes yn barti i’r achos (paragraff 5(1), atodlen 8 DLlC).

Nid oes rhaid i lys sy’n derbyn y cyfeirio gyhoeddi rhybudd mater datganoli oni bai ei fod yn penderfynu fod mater datganoli wedi codi na chafodd ei nodi gan y llys sy’n gwneud y cyfeirio. Yn yr achos hwnnw rhaid i’r llys sy’n derbyn y cyfeirio gyhoeddi rhybudd mater datganoli. Rhaid i’r rhybudd hwn:

(1)	nodi pa fater neu faterion datganoli sydd wedi cael ei gyfeirio neu eu cyfeirio iddo;

(2)	nodi pa fater neu faterion datganoli pellach sydd wedi codi; a

(3)	nodi’r llys sy’n cyfeirio.

Os yw’r mater datganoli wedi codi mewn achos troseddol, rhaid i’r rhybudd mater datganoli nodi:

(1)	a yw’r achos wedi cael ei ohirio;

(2)	a yw’r diffynnydd wedi ei gadw yn y ddalfa; ac

(3)	os yw’r diffynnydd wedi ei gadw yn y ddalfa ac os nad yw ei brawf wedi dechrau, pryd y bydd terfyn amser cadw yn y ddalfa’n dod i ben.6

Os yw’r mater datganoli’n codi mewn apêl, rhaid i’r rhybudd mater datganoli:

(1)	nodi bod y mater datganoli’n codi mewn apêl;

(2)	nodi’r llys yr apelir yn erbyn ei benderfyniad; a

(3)	nodi a godir y mater datganoli am y tro cyntaf ar apêl; neu os nad dyna’r sefyllfa, nodi bod y mater datganoli wedi ei godi yn y llys y mae apêl yn erbyn ei benderfyniad, pa benderfyniad a wnaed yn y llys hwnnw, a dyddiad y rhybudd blaenorol i’r Twrnai Cyffredinol ac i’r Cynulliad.

Bydd y rhybudd mater datganoli’n pennu dyddiad a fydd yn 14 diwrnod, neu’n gyfnod hwy yn ôl cyfarwyddyd y llys (gweler isod), ar ôl dyddiad y rhybudd mater datganoli, fel y dyddiad y bydd rhaid i’r Twrnai Cyffredinol neu’r Cynulliad roi gwybod i’r llys a ydyw am gymryd rhan fel parti i’r achos, o ran ei berthynas i fater datganoli.

Gall y llys, mewn amgylchiadau eithriadol, nodi dyddiad hwy na 14 diwrnod ar ôl dyddiad y rhybudd mater datganoli fel y dyddiad y bydd rhaid i’r Twrnai Cyffredinol neu’r Cynulliad roi gwybod i’r llys a ydyw am gymryd rhan fel parti i’r achos. Gall y llys wneud hyn cyn rhoi’r rhybudd, neu cyn neu ar ôl diwedd y cyfnod a roddir yn y rhybudd.

Gall y llys, ar delerau yr ystyria’n addas, orchymyn bod dogfennau ychwanegol yn cael eu cyflwyno (ee mewn achos sifil, y ffurflen hawlio) neu bod gwybodaeth ychwanegol yn cael ei darparu gyda’r rhybudd mater datganoli.

Os nad yw’r Twrnai Cyffredinol na’r Cynulliad yn rhoi gwybod i’r llys o fewn yr amser penodedig ei fod am gymryd rhan fel parti i’r achos:

(1)	dylai’r achos fynd yn ei flaen ar unwaith ar ddiwedd y cyfnod yr oedd ganddynt i roi gwybod i’r llys; a

(2)	nid oes dyletswydd ar y llys i’w hysbysu o ganlyniad yr achos ac eithrio’r ddyletswydd i roi gwybod iddynt a yw’r llys yn penderfynu cyfeirio’r mater datganoli i lys arall (gweler paragraff 10.3(5)).8

Os yw’r Twrnai Cyffredinol neu’r Cynulliad am gymryd rhan fel parti i’r achos cyhyd ag y bo’n ymwneud â mater datganoli, rhaid iddo anfon i’r llys ac at y partïon eraill (ac at ei gilydd os un ohonynt yn unig sydd wedi dod yn barti) rybudd o ran sylwedd yn y ffurflen a rifwyd ‘DI 2’ a ddangosir yn Atodiad 1 o fewn yr amser a nodir yn y rhybudd mater datganoli.

Wrth dderbyn y ffurflen hon gall y llys roi cyfarwyddiadau dilynol fel y gwêl yn angenrheidiol.

Os yw’r Twrnai Cyffredinol neu’r Cynulliad yn barti i’r achos, ac os yw’r naill neu’r llall ohonynt am fynnu bod y llys yn cyfeirio’r mater datganoli i’r Pwyllgor Barnwrol, rhaid iddo cyn gynted ag y bo’n ymarferol anfon rhybudd o ran sylwedd yn y ffurflen a rifwyd ‘DI 3’ yn Atodiad 1 i’r llys ac at y partïon eraill (ac at ei gilydd os un ohonynt yn unig sydd wedi dod yn barti).

Os nad oes gofyn i’r llys gyfeirio’r mater datganoli i’r Pwyllgor Barnwrol, bydd y llys yn penderfynu a ddylai gyfeirio’r mater datganoli i’r llys perthnasol fel y nodir ym mharagraff 3.4.

Cyn penderfynu a ddylid cyfeirio, gall y llys gynnal gwrandawiad cyfarwyddo neu roi cyfarwyddiadau ysgrifenedig ar wneud argymhellion ynglyn â chyfeirio neu beidio.

Gall y llys benderfynu ar sail argymhellion ysgrifenedig os yw ei drefniadaeth yn caniatáu hyn ac os yw’n dymuno gwneud hyn, neu gall y llys gynnal gwrandawiad cyn penderfynu.

Wrth ddefnyddio’i ddisgresiwn a ydyw am gyfeirio, bydd y llys yn ystyried yr holl amgylchiadau perthnasol ac yn enwedig:

(1)	pwysigrwydd y mater datganoli i’r cyhoedd yn gyffredinol;

(2)	pwysigrwydd y mater datganoli i bartïon gwreiddiol yr achos;

(3)	a fyddai penderfyniad ar gyfeirio’r mater datganoli yn dyngedfennol yn y materion o anghydfod rhwng y partïon;

(4)	a yw’r holl ganfyddiadau ffeithiol perthnasol wedi eu gwneud (ni fydd mater datganoli, oni bai bod amgylchiadau eithriadol, yn addas i’w gyfeirio os oes rhaid iddo gael ei gyfeirio ar sail ffeithiau tybiedig);

(5)	y gohirio y byddai cyfeirio’n ei olygu yn enwedig mewn achosion sy’n cynnwys plant ac achosion troseddol (gan gynnwys a yw’r cyfeirio’n debyg o olygu gohirio a fyddai’n estyn y tu hwnt i ddiwedd y terfynau amser ar gadw yn y ddalfa os yw’r diffynnydd wedi ei gadw yn y ddalfa ac os nad yw ei brawf wedi dechrau); a

(6)	costau ychwanegol y gallai cyfeirio eu golygu.9

Dylai’r llys nodi ei resymau dros wneud neu wrthod cyfeirio.

Os yw’r llys yn penderfynu peidio â chyfeirio’r achos, bydd yn rhoi cyfarwyddiadau ar gyfer trin yr achos yn y dyfodol, a fydd yn cynnwys cyfarwyddiadau ar y rhan a gymer y Twrnai Cyffredinol a’r Cynulliad os ydynt yn bartïon.

Os yw’r Twrnai Cyffredinol neu’r Cynulliad yn mynnu bod y llys neu’r tribiwnlys (mewn perthynas ag unrhyw achos gerbron y llys y mae’n barti iddo) yn cyfeirio’r mater datganoli i’r Pwyllgor Barnwrol:

(1)	bydd y llys neu’r tribiwnlys yn gwneud y cyfeirio cyn gynted ag y bo’n ymarferol ar ôl derbyn y rhybudd oddi wrth y Twrnai Cyffredinol neu’r Cynulliad o ran sylwedd yn y ffurflen a rifwyd ‘DI 3’ a ddangosir yn Atodiad 1, ac yn dilyn y drefn ar gyfer cyfeirio yng Ngorchymyn Rheolau’r Pwyllgor Barnwrol (Materion Datganoli) 1999; a

(2)	gall y llys neu’r tribiwnlys orchymyn y partïon, neu unrhyw un ohonynt, i lunio’r cyfeirio.

Os yw’r Llys Apêl yn penderfynu cyfeirio’r mater datganoli i’r Pwyllgor Barnwrol:

(1)	bydd yn dilyn y drefn yng Ngorchymyn Rheolau’r Pwyllgor Barnwrol (Materion Datganoli) 1999; a

(2)	gall y llys orchymyn y partïon, neu unrhyw un ohonynt, i lunio’r cyfeirio.

Os yw unrhyw lys neu dribiwnlys arall yn penderfynu cyfeirio’r mater datganoli i unrhyw lys arall, neu os mynnir bod tribiwnlys yn gwneud hynny:

(1)

rhaid i’r cyfeirio fod o ran sylwedd yn y ffurflen a rifwyd ‘DI 4’ a ddangosir yn Atodiad 1 a rhaid iddo nodi’r canlynol: (a)   y cwestiwn a gyfeirir; (b)   cyfeiriadau’r partïon, ac eithrio mewn achosion teulu -- gweler paragraffau 15.2–4; (c)   datganiad cryno o gefndir y mater gan gynnwys – (i)   ffeithiau’r achos, gan gynnwys unrhyw ganfyddiadau ffeithiol perthnasol gan y llys cyfeirio neu’r llysoedd is; a (ii)   y prif bynciau yn yr achos a haeriadau’r partïon yngln â hwy; (ch)   y gyfraith berthnasol, gan gynnwys darpariaethau perthnasol DLlC; (d)   y rhesymau pam caiff ateb i’r cwestiwn ei ystyried yn angenrheidiol er mwyn gwaredu’r achos;

(2)	bydd pob dyfarniad a roddwyd eisoes yn yr achos yn cael ei atodi i’r cyfeirio;

(3)	gall y llys orchymyn y partïon, neu unrhyw un ohonynt, i lunio’r cyfeirio;

(4)

bydd y llys neu’r tribiwnlys yn trosglwyddo’r cyfeirio i: (a)   Cofrestrfa’r Swyddfa Apeliadau Sifil os yw’r cyfeirio i’r Llys Apêl oddi wrth lys sirol, yr Uchel Lys neu Lys y Goron mewn achos sifil, neu oddi wrth dribiwnlys; (b)   Y Cofrestrydd Apeliadau Troseddol os yw’r cyfeirio i’r Llys Apêl oddi wrth Lys y Goron mewn achos ar dditiad; a (c)   Swyddfa’r Llys Gweinyddol os yw’r cyfeirio i’r Uchel Lys o lys ynadon mewn achos sifil neu ddiannod neu oddi wrth Lys y Goron mewn achos diannod10. Os caiff y cyfeirio ei drosglwyddo i Gaerdydd rhaid ffeilio copi ychwanegol o’r cyfeirio fel y gellir ei gadw gan Swyddfa Caerdydd. Caiff y cyfeirio gwreiddiol ei anfon i Swyddfa’r Llys Gweinyddol yn Llundain.

(5)	yr un pryd ag y caiff y cyfeirio ei drosglwyddo i’r llys sy’n derbyn y cyfeirio anfonir copi o’r cyfeirio gyda’r post dosbarth cyntaf at: (a)   y partïon; (b)   y Twrnai Cyffredinol os nad yw ef eisoes yn barti; a (c)   y Cynulliad os nad yw eisoes yn barti;

(6)	rhaid i bob un y cyflwynir copi o’r cyfeirio iddo roi gwybod i’r llys y trosglwyddir y cyfeirio iddo ac i eraill y cyflwynir y cyfeirio iddynt, o fewn 21 diwrnod, a ydynt am gael eu clywed ar y cyfeirio;

(7)	bydd y llys sy’n derbyn y cyfeirio (naill ai’r Llys Apêl neu’r Uchel Lys) yn rhoi cyfarwyddiadau ar sut y trafodir y cyfeirio, gan gynnwys cyflwyno argymhellion neu ddadleuon sgerbwd; a throsglwyddo copi o’r penderfyniad ar y cyfeirio i’r llys cyfeirio; a

(8)	os ceir apêl i’r Pwyllgor Barnwrol yn erbyn penderfyniad yr Uchel Lys neu’r Llys Apêl ar gyfeirio, ac os oes copi o benderfyniad y Pwyllgor Barnwrol ar yr apêl honno wedi ei anfon i’r Uchel Lys neu i’r Llys Apêl (fel y bo’n briodol), bydd y llys hwnnw’n anfon copi i’r llys a gyfeiriodd y mater datganoli iddo.

Pan fo llys yn derbyn hysbysiad o benderfyniad ar gyfeirio, bydd yn penderfynu ar sut i fwrw ymlaen â gweddill yr achos.

Os gwneir cyfeirio bydd y llys yn gohirio neu’n atal yr achos lle y cododd y mater datganoli, oni bai ei fod yn gorchymyn fel arall; a bydd yn gwneud gorchmynion pellach fel y gwêl yn dda mewn perthynas ag unrhyw ohirio neu atal.

Os yw unrhyw barti’n dymuno cynnig haeriad ynglyn â mater datganoli sy’n cynnwys cymharu testunau Cymraeg a Saesneg unrhyw ddeddfwriaeth eilradd o eiddo’r Cynulliad, rhaid i’r parti hwnnw roi rhybudd i’r llys cyn gynted ag y bo modd.

Wrth dderbyn yr hysbysiad, bydd y llys yn ystyried y dull priodol o benderfynu’r mater, gan gynnwys, os oes angen, benodi asesydd barnwrol Cymraeg i gynorthwyo’r llys.

Rhaid i bartïon i unrhyw achos lle y caiff y Gymraeg o bosib ei defnyddio hefyd gydymffurfio â Chyfarwyddyd Ymarfer 16 Hydref 1998 (yn ymwneud ag achosion yn Llys y Goron) a Chyfarwyddyd Ymarfer 26 Ebrill 1999 (yn ymwneud ag achosion sifil). Mae’r Cyfarwyddiadau Ymarfer hyn yn berthnasol, fel y bo’n briodol, i achosion yn ymwneud â mater datganoli lle y bydd y Gymraeg o bosib yn cael ei defnyddio.

Lle y mae llys wedi penderfynu bod achos datganoli’n codi, bydd y Twrnai Cyffredinol yn rhoi unrhyw gydsyniad angenrheidiol i:

(1)	drosglwyddo’r achos i’r Llysoedd Barn, Parc Cathays, Caerdydd CF10 3PG, neu i gofrestrfa ranbarthol arall a gaiff (yn eithriadol) ei chyfarwyddo gan y llys; a

(2)	gynnal yr achos yng Nghaerdydd neu mewn lleoliad prawf arall a gaiff (yn eithriadol) ei chyfarwyddo gan y llys.

Mae’r Cyfarwyddyd Ymarfer sy’n ategu Rhan 5 (adolygiad barnwrol) yn cynnwys darpariaethau ynglyn â pha bryd y gellir dwyn achos adolygiad barnwrol yn y Llys Gweinyddol yng Nghymru.

Mewn unrhyw achos lle y mae unrhyw gwestiwn yn codi ynglyn â chodi plentyn, bydd y llys yn rhoi sylw i’r egwyddor gyffredinol fod unrhyw oedi wrth benderfynu’r mater yn debyg o niweidio lles y plentyn.¹¹

Os yw’r RhAT yn berthnasol, bydd y llys yn cydymffurfio â rheol 10.21.¹²

Os yw Rhan IV RhAT yn berthnasol, bydd y llys yn cydymffurfio â rheol 4.23.¹³

Os yw’r LlAT yn berthnasol, bydd y llys yn cydymffurfio â Rheolau 23 a 33A.¹⁴

Os caiff yr achos ei restru yng ngholofn (i) Atodiad 3 RhAT neu Atodlen 2 LlAT, rhaid i gopi o unrhyw rybudd a roddir i’r partïon gael ei roi hefyd i’r rhai a nodir yng ngholofn (iv) Atodiad 3 neu Atodlen 2 fel y bo’n addas.

Rhaid i barti sy’n dymuno codi mater datganoli, lle y bo modd, ei godi (gan roi manylion llawn y darpariaethau y dibynnir arnynt) yn y cais neu ateb neu yn y gwrandawiad cyfarwyddiadau cyntaf lle y bo’n addas.

Os nad yw parti wedi codi mater datganoli fel uchod, rhaid i’r parti geisio caniatâd y llys i godi’r mater yn ddiweddarach.

Lle y mae llys wedi cyfeirio’r mater datganoli i lys arall ac wedi derbyn rhybudd o’r penderfyniad ar y cyfeirio, dylai’r mater cyhyd ag y bo modd gael ei roi gerbron yr un barnwr neu’r un ynadon a ddeliodd â’r achos cyn y cyfeirio.

Rhaid i barti sydd am godi mater datganoli nodi yn y ffurflen gais, neu os ef yw’r diffynnydd, yn yr amddiffyniad (neu dystiolaeth ysgrifenedig wedi ei ffeilio gyda’r cydnabyddiad cyflwyno mewn cais Rhan 8) fod y cais yn codi mater datganoli a darpariaethau perthnasol DLlC.

Rhaid i’r manylion cais neu amddiffyniad os yw’r mater datganoli yn cael ei godi gan y diffynnydd (neu dystiolaeth ysgrifenedig a ffeiliwyd gyda’r cydnabyddiad cyflwyno mewn cais Rhan 8) gynnwys yn ddigon manwl y ffeithiau a’r amgylchiadau a’r pwyntiau cyfraith yr honnir ar eu sail bod mater datganoli’n codi i alluogi’r llys i benderfynu a yw mater datganoli’n codi yn yr achos.

Os yw’r rheolau dyrannu’n berthnasol ai peidio, os caiff cwestiwn ei godi yn ystod yr achos a allai fod yn fater datganoli, yna rhaid i wrandawiad cyfarwyddiadau gael ei gynnal a rhaid i’r mater gael ei gyfeirio i farnwr cylchdaith (mewn achosion llys sirol) neu i farnwr Uchel Lys (mewn achosion Uchel Lys) i benderfynu a oes mater datganoli’n codi ac i gael cyfarwyddiadau pellach.

Os yw parti’n methu â nodi yn y ddogfen briodol bod mater datganoli’n codi, ond os yw’r parti hwnnw wedi hynny’n dymuno codi mater datganoli, rhaid i’r parti hwnnw geisio caniatâd y llys.

Lle y bo unrhyw barti wedi nodi bod mater datganoli’n codi, ni ellir cael dyfarniad trwy ddiffyg.

Os yw’r diffynnydd am godi mater datganoli dylai wneud hynny yn y Gwrandawiad Ple a Chyfarwyddiadau.

Lle y caiff achos ei draddodi neu ei drosglwyddo i Lys y Goron gan yr ynadon, Llys y Goron sydd i benderfynu a oes mater datganoli’n codi.

Mae’r paragraff hwn yn berthnasol os yw mater datganoli’n codi mewn unrhyw apêl i Adran Sifil neu Adran Droseddol y Llys Apêl.

Mae’n bosibl bod y mater datganoli eisoes wedi codi yn y llys yr apelir yn erbyn ei benderfyniad. Gall y mater datganoli, serch hynny, godi am y tro cyntaf wrth apelio.

Lle y gwneir cais am ganiatâd i apelio, neu lle gwneir apêl pan nad oes angen caniatâd, rhaid i’r apelydd nodi yn y rhybudd cais (neu’r rhybudd apêl neu rybudd o gynnig fel y bo’n addas):

(1)	fod yr apêl yn codi mater datganoli a darpariaethau perthnasol DLlC;

(2)	yn ddigon manwl y ffeithiau a’r amgylchiadau a’r pwyntiau cyfraith yr honnir ar eu sail bod mater datganoli’n codi i alluogi’r llys i benderfynu a yw mater datganoli’n codi yn yr achos; a

(3)	a ystyriwyd y mater datganoli yn y llys is, ac os felly, roi manylion y penderfyniad.

Ni chaiff apelydd geisio codi mater datganoli heb ganiatâd y llys ar ôl iddo ffeilio rhybudd cais; neu rybudd apêl neu rybudd o gynnig (os nad oes rhybudd cais).

Lle y ceisir caniatâd i apelio a lle y mae parti i’r apêl am godi mater datganoli na chodwyd yn y llys is, bydd y llys yn penderfynu a oes mater datganoli’n codi cyn penderfynu rhoi caniatâd i apelio.

Rhaid i rybudd apelio o benderfyniad llys yr ynadon i Lys y Goron nodi a ystyriwyd y mater datganoli yn y llys is, ac os felly, roi manylion y penderfyniad. Os nad ystyriwyd hyn, dylai’r rhybudd nodi:

(1)	fod yr apêl yn codi mater datganoli a darpariaethau perthnasol DLlC; a

(2)	yn ddigon manwl y ffeithiau a’r amgylchiadau a’r pwyntiau cyfraith yr honnir ar eu sail bod mater datganoli’n codi i alluogi’r llys i benderfynu a yw mater datganoli’n codi yn yr achos.